Lời chào tháng Mười

Tháng Mười về cùng một tờ lịch mới.

Con số 2 hiện lên trên nền giấy trắng, nhắc tôi về một ngày có ý nghĩa với những người làm khuyến học, nhưng cũng nhắc về điều giản dị hơn: thời gian cứ lặng lẽ đi qua, và mỗi thế hệ rồi cũng sẽ trao lại cho thế hệ sau những gì mình đã kịp gìn giữ.

Mỗi buổi sáng, cháu nội Hải Đăng lại cẩn thận xé tờ lịch của ngày hôm qua, rồi hí hửng khoe tôi những dự định nhỏ bé trong niềm vui của một ngày mới. Tờ lịch cũ khẽ rời khỏi cuốn lịch, nhẹ tênh trên bàn tay trẻ nhỏ. Nhìn tờ giấy mỏng manh ấy rơi xuống, tôi thường nghĩ về thời gian. Một ngày đi qua tưởng như rất nhẹ, nhưng phía sau nó là biết bao điều ở lại: ánh mắt, nụ cười, kỷ niệm và những ước mơ được nuôi dưỡng. Với tôi, mỗi tờ lịch rơi xuống còn nhắc nhớ về những tháng năm đã đi qua và những gì mình đã kịp trao lại cho những người đến sau.

Sáng nay, con số 2 trên tờ lịch tháng Mười hiện lên tươi mới. Tôi chợt mỉm cười. Lại một mùa tháng Mười trở về, mang theo cái dịu dàng rất riêng của đất trời miền Trung sau những ngày hè nhiều nắng gió. Buổi sớm trên sông Hàn những ngày này thường trong trẻo đến lạ. Mặt nước phẳng hơn, những vệt nắng đầu ngày trải dài theo dòng chảy. Từ phía biển, gió mang theo vị mặn mòi len vào từng con phố, lay nhẹ những hàng cây ven đường. Nhìn về phía Tây, dãy Trường Sơn thấp thoáng sau màn mây nhạt, lúc ẩn, lúc hiện.

Đà Nẵng hôm nay rộng dài hơn trong hình dung của mỗi người. Thành phố không chỉ có biển xanh, sông Hàn mà còn có những miền đất phía Tây với núi rừng, sông suối và những cộng đồng đã bao đời gắn bó với quê hương này. Thành phố rộng hơn, nhưng những giá trị làm nên tâm hồn của vùng đất dường như lại gần nhau hơn.

Từ Vu Gia, Thu Bồn đến những dòng sông nhỏ len qua các làng quê xứ Quảng, nước vẫn âm thầm xuôi chảy. Những dòng sông đi qua bao mùa mưa nắng, mang theo phù sa và cả những lớp trầm tích của một vùng đất giàu truyền thống văn hóa. Tôi vẫn nghĩ, một vùng đất được làm nên không chỉ bởi núi cao, sông dài hay biển rộng, mà còn bởi những giá trị được con người gìn giữ qua năm tháng. Trong những giá trị ấy, truyền thống trọng chữ, trọng người, quý sự học đã trở thành một mạch ngầm bền bỉ trong đời sống tinh thần xứ Quảng.

Truyền thống ấy đôi khi bắt đầu từ những điều rất bình thường. Người mẹ sau ngày làm việc vất vả trở về vẫn không quên nhắc con ngồi vào bàn học. Người cha dành dụm từng khoản tiền nhỏ để mua cho con một quyển sách. Nhiều dòng họ bền bỉ gây dựng quỹ khuyến học để động viên con cháu. Những người làm công tác Hội lặng lẽ tìm đến những gia đình khó khăn, hỏi han việc học của con trẻ, tìm cách giúp các em tiếp tục đến trường.

Những việc làm ấy không ồn ào, nhiều khi chẳng được ai nhắc tên, nhưng lại có thể mở ra trước một đứa trẻ con đường mà nếu thiếu sự nâng đỡ ấy, có khi em đã phải dừng lại ở đâu đó.

Tôi từng nhiều lần gặp những hình ảnh như thế trong những chuyến đi về các miền quê. Ở Tây Giang, Đắc Pring, khi buổi sáng còn bảng lảng hơi sương trên những vạt cây, tiếng học sinh đã vang lên trong những lớp học giữa đại ngàn. Ở những miền quê còn nhiều gian khó như La Dê ê, Bến Giằng, những người làm công tác khuyến học vẫn tìm đến từng gia đình, từng thôn xóm, kiên trì động viên các em tiếp tục đến trường.

Đằng sau mỗi bước chân học sinh đến lớp là sự chờ đợi của cha mẹ, sự tận tụy của thầy cô và đôi khi là bàn tay âm thầm của cộng đồng. Có những bàn tay chỉ trao suất học bổng, quyển sách hay lời động viên, nhưng với một đứa trẻ đang đứng trước ngưỡng cửa khó khăn, chừng ấy đôi khi đã đủ để em bước tiếp.

Từ những miền đất ấy, tôi nhớ đến Nguyễn Xuân Nghiêm, cậu học trò Cơ Tu năm nào của Trường Dân tộc nội trú THPT Quảng Nam. Hôm nay, em đã là Bí thư Đảng ủy xã Sông Kôn, là Đại biểu Quốc hội khóa XVI. Nhìn hành trình từ một cậu học trò vùng cao đến người lãnh đạo quê hương, tôi càng thấm thía rằng sự nâng đỡ đúng lúc đôi khi có thể làm thay đổi cả cuộc đời. Và cuộc đời được thay đổi bởi sự học, đến một ngày nào đó, lại trở thành nguồn động lực để tiếp sức cho những cuộc đời khác.

Có lẽ, đó là điều đẹp nhất của khuyến học.

Một suất học bổng không chỉ nằm ở số tiền được trao. Một quyển sách không chỉ nằm ở những con chữ trên trang giấy. Điều ở lại lâu hơn là cảm giác người học biết rằng mình được tin tưởng, được sẻ chia và có thêm cơ hội để bước tiếp. Có những món quà giá trị không lớn, nhưng lại đến đúng lúc một người trẻ cần nhất. Và đôi khi, thứ được trao đi không chỉ là tiền bạc hay vật chất, mà là một niềm tin: em có thể làm được, hãy cố gắng bước tiếp.

Với những mái trường trên quê hương, niềm tin vào sự học đã đưa ngày càng nhiều người trẻ Đà Nẵng bước ra những sân chơi trí tuệ của khu vực và thế giới. Tôi từng gặp hai anh em sinh đôi Nguyễn Trí Hiền và Nguyễn Trí Hậu trong một lần trao thưởng. Hai gương mặt còn rất trẻ, đứng bên nhau trong niềm vui của những tấm huy chương vàng Toán học quốc tế, khiến tôi nghĩ nhiều hơn về gia cảnh và con đường các em đã đi qua để có được ngày hôm nay. Đỗ Phú Quốc với thành tích tại Olympic Hóa học quốc tế và những học sinh từ mái trường THPT chuyên Lê Quý Đôn trên các đấu trường trí tuệ quốc tế, cùng nhiều gương mặt khác đã đem trí tuệ và khát vọng của quê hương đi xa.

Những tấm huy chương làm chúng ta tự hào, nhưng phía sau ánh sáng ấy vẫn là những tháng ngày bền bỉ với sách vở, sự tận tụy của thầy cô, tình yêu của gia đình và sự đồng hành của cộng đồng. Một tài năng chỉ thực sự có cơ hội tỏa sáng khi phía sau em là môi trường biết khích lệ, biết nâng đỡ và biết tin vào khả năng của tuổi trẻ.

Tôi càng trân trọng những người đã dành một phần cuộc đời mình cho sự học quê nhà: người bền bỉ làm công tác khuyến học ở cơ sở, người đau đáu gìn giữ và nối dài đạo học của dòng họ, những cán bộ dù đã nghỉ hưu vẫn miệt mài cống hiến cho cộng đồng, hay những gia đình gìn giữ nếp học qua nhiều thế hệ.

Họ không ồn ào nói về khuyến học, chỉ lặng lẽ làm phần việc của mình. Nhưng chính những việc làm bền bỉ ấy đã khiến tinh thần trọng chữ, trọng người lan từ gia đình ra dòng họ, từ dòng họ đến cộng đồng. Tôi nghĩ, một phong trào muốn đi xa bao giờ cũng cần những con người như thế: không nhất thiết phải đứng ở nơi sáng nhất, chỉ cần bền bỉ làm cho điều tốt đẹp được tiếp nối.

Vào trung tuần tháng Mười năm nay, tôi sẽ lại cảm nhận rõ hơn ý nghĩa ấy khi được cùng Đoàn đại biểu thành phố Đà Nẵng ra Thủ đô tham dự Đại hội đại biểu Hội Khuyến học Việt Nam lần thứ VII, trong dịp kỷ niệm 30 năm thành lập Hội và 18 năm Ngày Khuyến học Việt Nam. Ký ức trở về với Hà Nội của những ngày đầu thu năm trước. Trời cao và trong, nắng dịu trên những vòm cây, gió heo may se nhẹ, mặt hồ Gươm lặng dưới màu trời xanh.

Giữa không gian ấy, chúng tôi sẽ gặp những người làm khuyến học từ nhiều miền đất nước. Những mái đầu đã bạc đi theo năm tháng, nhưng câu chuyện về việc học của trẻ em vẫn làm ánh mắt mọi người sáng lên. Mỗi người mang đến một miền quê, một câu chuyện, một nỗi trăn trở riêng. Khi ngồi bên nhau, những khoảng cách về địa lý dường như thu lại. Từ miền núi phía Bắc đến đồng bằng, từ miền Trung đến Nam Bộ, đâu đâu cũng gặp một tình cảm giống nhau: mong con trẻ được học, được lớn lên bằng tri thức và có cơ hội đi xa hơn hoàn cảnh của mình.

Trong buổi chiều Hà Nội, tôi lại có dịp đi qua những con phố cũ, bất chợt nhớ sông Hàn, nhớ biển Đà Nẵng và những dãy núi phía Tây quê mình. Hà Nội và Đà Nẵng cách nhau một chặng đường dài, nhưng trong những ngày ấy lại gần nhau bởi một câu chuyện chung. Đó là câu chuyện về con người và sự học, về những bàn tay lặng lẽ nâng đỡ những ước mơ còn đang ở phía trước.

Từ Thủ đô nhìn về quê nhà, tôi càng thấy những việc làm âm thầm của biết bao người trên đất Quảng đang góp vào một dòng chảy rộng lớn của đất nước. Mỗi miền quê có một cách làm, mỗi người có một cách trao đi, nhưng tất cả đều gặp nhau ở mong muốn giản dị: không để một ước mơ học tập phải dừng lại chỉ vì hoàn cảnh.

Sông Hàn vẫn chảy ra biển. Vu Gia, Thu Bồn vẫn xuôi về phía hạ lưu. Những dòng sông ấy chẳng bao giờ đứng lại để hỏi mình đã đi được bao xa. Chúng cứ bền bỉ chảy, mang theo phù sa và sự sống.

Việc học cũng vậy. Người thầy truyền cho học trò kiến thức. Người mẹ trao cho con niềm tin. Người làm khuyến học trao cho học sinh nghèo cơ hội. Những điều tưởng nhỏ bé ấy cứ thế đi từ người này sang người khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác. Rồi một ngày nhìn lại, ta mới nhận ra mình đã góp phần vào sự trưởng thành của cả một thế hệ, để không có học trò nghèo nào bị bỏ lại phía sau.

Ngày 2 tháng Mười vì thế không chỉ là một mốc thời gian trên tờ lịch. Ngày ấy hiện diện trong tiếng học bài của một đứa trẻ nơi bản làng miền núi, trong bước chân người cán bộ Hội tìm đến gia đình khó khăn, trong suất học bổng được trao đúng lúc, trong niềm vui của người thầy khi học trò trưởng thành.

Ngày ấy cũng hiện diện trong những tấm huy chương của học sinh xứ Quảng trên các đấu trường quốc tế; trong niềm tự hào của cha mẹ và thầy cô, trong ánh mắt của những người làm khuyến học khi nhìn thấy những hạt giống mình từng nâng niu nay đã vươn lên giữa bầu trời rộng lớn. Và có lẽ, ngày ấy còn hiện diện trong những việc làm bình dị của biết bao người đang lặng lẽ góp sức cho sự học hôm nay.

Tôi nhìn Hải Đăng và bất chợt nghĩ về những năm tháng phía trước. Hôm nay, cháu còn nhỏ, vừa bước vào lớp Năm, đang lớn lên giữa một thành phố bên sông, bên biển. Tôi chỉ mong trong hành trang của cháu luôn có tình yêu quê hương, sự trân trọng đối với người thầy, niềm quý trọng tri thức và lòng biết ơn đối với những người đã âm thầm nâng đỡ mình.

Tôi không biết mai này cháu sẽ đi đến đâu, sẽ chọn con đường nào, nhưng tôi tin rằng nếu trong hành trang ấy có những điều giản dị đó, cháu sẽ luôn biết mình từ đâu mà đi và vì sao mình cần sống tử tế với những người chung quanh.

Sáng mai, Hải Đăng sẽ lại cẩn thận xé một tờ lịch mới. Thời gian cứ thế đi qua, còn chúng ta, những người đang đứng giữa hôm nay, rồi sẽ trao lại cho các em điều gì? Có lẽ không cần phải là điều gì quá lớn lao, chỉ cần trao lại tình yêu quê hương, niềm tin vào sự học và tấm lòng biết sẻ chia.

Ngoài khung cửa, nắng tháng Mười đang trải nhẹ trên mặt sông Hàn, gió từ biển đưa vào thành phố một chút dịu dàng, phía Tây những dãy núi vẫn xanh trong màu trời. Tôi mỉm cười chào tháng Mười, ngoảnh nhìn những gì đã được vun bồi, trân trọng những người đã âm thầm trao đi và gửi niềm tin về phía những bàn tay trẻ đang mở ra đón lấy ngày mai.