Hành trình gieo hạt và vun đắp tương lai

Tháng Mười Một đang về, Đà Nẵng thức dậy trong làn gió mát từ biển khơi. Những đám mây còn vương trên sườn núi phía xa, sông Hàn lặng lẽ trôi giữa đôi bờ phố xá, hàng cây bên đường sau những ngày mưa lại xanh thêm sắc mới. Có buổi sáng, nắng vừa hong khô mặt đường, mây đã kéo về từ phía biển. Miền Trung là vậy, đất trời thường đổi thay trong chớp mắt. Mưa nắng, gió mùa, đôi khi cả những cơn bão bất chợt, từ lâu đã trở thành một phần trong nhịp sống của người dân quê tôi.

Tôi thích những ngày đầu tháng như thế. Giữa thành phố đang chuyển mình, nhìn dòng người tất bật trên những con đường quen, tôi cảm nhận thời gian như gần lại. Một tháng mới bắt đầu, mang theo những cuộc hẹn, những kỷ niệm và cả những điều còn ấp ủ. Tháng Mười Một có Ngày truyền thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 18/11 và Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11. Những dấu mốc ấy gợi trong tôi bao kỷ niệm về nghề nghiệp, đồng nghiệp và những con người đã gặp trên đường đời. Đó cũng là dịp để tôi nghĩ thêm về những việc còn muốn làm, những điều tốt đẹp vẫn cần được vun đắp. Trong tháng này, tôi còn có dịp cùng đồng nghiệp gặp gỡ, trao đổi, học hỏi thêm kinh nghiệm trong hành trình khuyến học, khuyến tài, xây dựng xã hội học tập.

Đã gần nửa thế kỷ kể từ ngày đầu tiên tôi đứng lớp. Thời gian trôi qua, bụi phấn có thể đã phai trên tay áo, những mái trường xưa cũng ít nhiều đổi khác, nhưng hình ảnh học trò vẫn còn nguyên trong ký ức. Tôi nhớ những gương mặt chăm chú trước bảng đen, những cánh tay giơ lên xin trả lời, cả ánh mắt rụt rè của những em chưa hiểu bài. Ngày ấy, tôi chỉ mong sau mỗi buổi học, các em hiểu thêm một điều, tiến bộ thêm một chút. Bây giờ nhìn lại, tôi càng thấm thía rằng người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn góp phần gieo vào lòng học trò niềm tin, lòng tự trọng, sự tử tế và ước mong vươn lên.

Làm giáo dục cũng như người đi gieo hạt. Người gieo hạt cần mẫn làm đất, chọn giống, chờ mưa nắng thuận hòa, nhưng không thể bắt mầm xanh lớn lên nhanh theo ý mình. Có hạt nảy mầm sớm, có hạt phải qua nhiều ngày tháng mới bật lên khỏi mặt đất. Những điều thầy cô trao cho học trò hôm nay, có khi nhiều năm sau mới trở thành hành trang giúp các em vững vàng giữa cuộc đời. Nghĩ vậy, tôi càng quý những thầy cô ngày ngày bám trường, bám lớp, nhất là ở vùng cao, nơi đường đến trường quanh co qua sườn núi, buổi sáng sương còn phủ kín lối đi, mùa mưa đất đỏ nhão mềm dưới chân. Đường đến lớp đã lắm nhọc nhằn, vậy mà các thầy cô vẫn kiên nhẫn bên từng học trò, vui với mỗi bước tiến nhỏ của các em.

Từ bục giảng, tôi đi qua những công việc khác của ngành giáo dục, rồi công tác Mặt trận. Sau ngày nghỉ hưu, tôi lại tiếp tục gắn bó với Hội Khuyến học. Mỗi chặng đường đem đến những trải nghiệm khác nhau, nhưng càng đi, tôi càng hiểu rằng việc học của một đứa trẻ không chỉ diễn ra trong lớp học. Sau cánh cổng trường là mái nhà, bữa cơm gia đình và những nỗi lo của cha mẹ. Một em học sinh có thể học tốt, có nhiều ước mơ, nhưng chỉ một biến cố trong gia đình cũng có thể khiến con đường đến lớp trở nên chông chênh.

Bởi vậy, tôi thường nghĩ, nếu giáo dục là gieo hạt thì khuyến học là tạo thêm điều kiện để hạt giống ấy nảy mầm và lớn lên. Trẻ em cần tình thương, nhưng cũng cần sự giúp đỡ thiết thực để tiếp tục học tập. Một suất học bổng san sẻ nỗi lo học phí, chiếc xe đạp cho em ở xa hay bộ sách mới trước năm học đều là những món quà có ý nghĩa. Điều quan trọng không chỉ nằm ở giá trị vật chất mà còn ở chỗ sự hỗ trợ có đến đúng lúc, đúng người hay không. Đôi khi, chỉ một sự giúp đỡ kịp thời cũng đủ để một em nhỏ tiếp tục đến trường, không phải gác lại ước mơ vì những khó khăn trước mắt.

Đà Nẵng hôm nay có nhịp sống sôi động của phố thị, có những miền quê yên bình bên sông Vu Gia, Thu Bồn, có biển xanh và những bản làng phía tây. Thành phố rộng mở hơn, dân cư đông hơn, cuộc sống cũng đổi thay từng ngày. Nhưng ở đâu, niềm vui của cha mẹ khi con được đến trường và nỗi lo khi con đứng trước nguy cơ phải nghỉ học vẫn vậy. Người làm khuyến học vì thế cần dành nhiều thời gian về cơ sở, đến với trường học, tìm hiểu từng gia đình, lắng nghe tâm tư từ khu dân cư để hiểu mỗi em đang cần gì, mỗi hoàn cảnh còn vướng mắc ở đâu. Có đến tận nơi, gặp tận người, chúng ta mới hiểu được những khó khăn đôi khi không thể nói hết bằng lời.

Những năm tháng làm công tác Mặt trận ở Quảng Nam, tôi có nhiều dịp về cơ sở, gặp gỡ cán bộ thôn, tổ dân phố và bà con. Tôi hiểu rằng có những việc không thể nhìn hết qua một bản báo cáo. Phải ngồi lại bên người dân, lắng nghe họ kể chuyện nhà, chuyện làm ăn, chuyện con cái học hành, mới hiểu điều họ cần đôi khi rất giản dị. Một gia đình mong được giúp sửa lại mái nhà sau bão; một người mẹ lo con phải nghỉ học vì không kham nổi chi phí; một người dân chỉ cần có người lắng nghe, chia sẻ lúc khó khăn. Những cuộc gặp như thế giúp tôi nhận ra rằng muốn làm được việc có ích cho dân, trước hết phải hiểu dân, gần dân và biết lắng nghe những điều bình dị trong cuộc sống của họ.

Công tác Mặt trận và công tác khuyến học gặp nhau ở sự gần gũi ấy. Cán bộ Mặt trận gần dân, sát dân, cùng dân tháo gỡ khó khăn; cán bộ khuyến học tìm cách kết nối những tấm lòng để học sinh có thêm cơ hội đến trường. Cả hai công việc đều cần sự chân thành và bền bỉ. Tôi từng gặp nhiều cán bộ cơ sở dành tâm sức cho việc chung, chẳng mong được nhắc tên hay nhận về lợi ích riêng. Niềm vui của họ có khi chỉ là một gia đình vượt qua hoạn nạn, một học sinh trở lại lớp, bà con trong khu dân cư thêm gắn bó, thương yêu nhau. Những việc làm ấy có thể không được nhiều người biết đến, nhưng chính từ đó, tình người được vun đắp và niềm tin trong cộng đồng được bồi thêm qua năm tháng.

Với miền Trung, tháng Mười Một thường là thời điểm người dân lại thấp thỏm trước những đợt mưa lớn, bão giông và gió mạnh từ biển thổi vào. Sau một trận bão, mái nhà có thể bị tốc, đường đến trường còn lầy lội, sách vở của học trò có thể bị nước lụt làm hư hỏng. Trong những lúc ấy, tình người hiện lên qua những việc làm cụ thể: người góp công sửa nhà, người mang đến ít gạo, ít áo quần; cán bộ Mặt trận cùng các tổ chức, đoàn thể tìm đến những gia đình bị thiệt hại; nhà trường và Hội Khuyến học chung tay giúp học sinh sớm ổn định việc học. Tôi nghĩ đến những thầy cô vùng cao, những cán bộ khuyến học ở miền núi, nơi biên giới, vẫn kiên trì bám địa bàn, chăm lo cho từng em nhỏ giữa bao thiếu thốn. Xa cách về địa lý, khác nhau về điều kiện sống, nhưng họ cùng mong muốn không để trẻ em vì nghèo khó, thiên tai hay đường sá cách trở mà phải rời xa lớp học.

Công việc khuyến học không phải lúc nào cũng có kết quả ngay trước mắt. Có khi người vận động phải kiên trì qua nhiều lần gặp gỡ mới tìm được nguồn hỗ trợ; có khi một em vừa vượt qua khó khăn, gia đình lại gặp biến cố khác. Người làm khuyến học vì thế cần sự nhẫn nại, không nản lòng trước những trở ngại, cũng không chỉ nhìn vào kết quả trước mắt để đánh giá công việc mình làm. Một sự giúp đỡ có thể chưa thay đổi được cả cuộc đời, nhưng đủ để một em vượt qua khúc quanh trước mắt. Nhiều bàn tay cùng góp sức sẽ làm con đường học hành của các em bớt gập ghềnh. Và biết đâu, những đứa trẻ được giúp đỡ hôm nay, mai này lại trở thành người biết mở lòng, tiếp tục nâng đỡ những người khác.

Tháng Mười Một này, tôi cùng Đoàn đại biểu thành phố Đà Nẵng ra Thủ đô Hà Nội dự Đại hội đại biểu Hội Khuyến học Việt Nam lần thứ VII. Nghĩ đến Hà Nội, tôi nhớ những hàng cây trên phố, những con đường in dấu thời gian, những buổi sáng se lạnh và mặt hồ Tây yên ả giữa nhịp sống đông đúc. Hà Nội có nét thân thuộc rất riêng. Đôi khi, chỉ một góc phố, một vòm cây hay làn gió heo may cũng đủ đánh thức cả miền ký ức. Giữa phố phường tấp nập, người ta vẫn có thể bắt gặp những khoảnh khắc khiến bước chân chậm lại, để nghĩ về những năm tháng đã qua và những người từng gặp gỡ, yêu thương.

Đến Đại hội, tôi mang theo tâm thế của người đã có nhiều năm gắn bó với giáo dục và khuyến học, nhưng vẫn muốn lắng nghe, học hỏi thêm từ đồng nghiệp. Mỗi địa phương có cách làm và những khó khăn riêng. Người làm khuyến học ở miền xuôi có nỗi lo của miền xuôi; ở miền núi, vùng sâu, vùng xa lại có những trăn trở khác. Gặp nhau, kể cho nhau nghe những việc đã làm, những học sinh được giúp đỡ, những cách vận động có hiệu quả, điều quý không chỉ là kinh nghiệm mà còn là sự sẻ chia giữa những người cùng chung một mối quan tâm. Tôi mong từ Đại hội sẽ có thêm những cách làm thiết thực, để khi trở về Đà Nẵng, tôi cùng đồng nghiệp chăm lo tốt hơn cho việc học của con em thành phố.

Giữa những cuộc hẹn của tháng Mười Một, ngày 14 còn là sinh nhật mười tuổi của cháu nội Hải Đăng. Mười năm với một đứa trẻ là cả một chặng đường lớn lên, còn với ông nội, thời gian dường như trôi nhanh hơn. Nhìn cháu nội, tôi nghĩ đến các thế hệ trong gia đình, đến cha mẹ và những điều âm thầm được trao truyền qua năm tháng. Ba tôi là người thương binh, mang thương tật suốt đời nhưng luôn coi trọng việc học, mong con cái nên người. Ngày còn sống Ba không để lại những lời dạy bảo cao siêu, song cách sống thẳng thắn, nghĩa tình và niềm tin vào tri thức của ông đã theo tôi cho đến tận hôm nay. Tôi mong Hải Đăng lớn lên khỏe mạnh, ham học hỏi, biết yêu thương gia đình và sẻ chia với những người khó khăn. Học tập không chỉ để đi xa hơn mà còn để hiểu biết hơn, sống đẹp hơn và có ích hơn cho mọi người. Nghĩ đến cháu, tôi càng hiểu rằng những gì người lớn trao lại cho thế hệ sau không chỉ là kiến thức, mà còn là cách sống và tình thương dành cho mọi người.

Nhìn lại những tháng năm đã qua, tôi thấy mình may mắn vì được làm nhiều công việc, gặp gỡ nhiều người và sau khi về hưu vẫn còn cơ hội đóng góp cho cộng đồng. Tôi hiểu rằng chẳng ai có thể làm được mọi việc một mình. Người thầy cần gia đình và xã hội cùng chăm lo cho học trò; người làm khuyến học cần sự chung sức của các tổ chức, doanh nghiệp và những người có lòng; cán bộ Mặt trận cần sự tin cậy, đồng thuận và góp sức của nhân dân. Mỗi người, mỗi tổ chức cùng làm tốt phần việc của mình, biết nghĩ đến người khác thêm một chút, những thay đổi tốt đẹp sẽ dần hình thành từ chính cuộc sống hằng ngày.

Từ phòng làm việc trên tầng hai trụ sở Hội Khuyến học thành phố, tôi nhìn qua ô cửa sổ xuống đường Trần Phú, con đường một chiều từ phía Chợ Hàn về hướng Cổ Viện Chàm. Dòng xe mỗi lúc một đông, người đi làm, người đưa con đến trường, phố phường dần bước vào nhịp sống quen thuộc. Phía trước là Nhà thờ Chánh tòa Đà Nẵng, với sắc hồng và ngọn tháp cao đã trở thành hình ảnh thân thuộc của thành phố. Nắng sớm nhẹ nhàng trải trên những mái nhà, len qua những tán cây ven đường sau mùa mưa. Nhìn thành phố đang chuyển mình trong một ngày mới, tôi nghĩ đến những con người đang bắt đầu công việc của mình, mỗi người một hoàn cảnh, một nỗi lo và một niềm hy vọng. Đằng sau những đổi thay của phố phường, sức sống của Đà Nẵng không chỉ nằm ở những con đường rộng mở hay những công trình mới, mà còn ở cách người dân đối đãi với nhau, biết hỏi han, sẻ chia trong những ngày bình thường cũng như khi gặp khó khăn.

Chiều muộn, một ngày làm việc dần khép lại, thành phố bắt đầu lên đèn. Ánh sáng từ những ô cửa và các con phố làm Đà Nẵng thêm rực rỡ. Nhịp sống vẫn tiếp diễn, người trở về nhà, người tiếp tục công việc, mỗi người một lo toan, một dự định riêng. Khép lại một ngày, tôi nghĩ đến những việc đã làm, những điều còn dang dở và cả những cơ hội vẫn đang chờ phía trước. Con đường khuyến học còn nhiều việc phải làm, bởi sau mỗi suất học bổng, mỗi sự giúp đỡ là một hoàn cảnh cần được quan tâm lâu dài. Tôi chỉ mong mình cùng đồng nghiệp tiếp tục làm tốt những việc trong khả năng, để thêm nhiều học sinh, sinh viên có điều kiện học tập, thêm nhiều gia đình vơi bớt nỗi lo cho tương lai con em.

Tháng Mười Một rồi sẽ qua, những cuộc hẹn rồi cũng đến ngày khép lại, nhưng niềm vui khi thấy một em nhỏ được tiếp tục đến trường, một ước mơ có thêm cơ hội trở thành hiện thực vẫn sẽ ở lại. Với tôi, đó cũng là niềm vui bình dị mà sâu xa của người làm khuyến học.