Kinh tế tuần hoàn: Hành trình hướng tới tương lai bền vững

I. Khái niệm “Kinh tế tuần hoàn”

Kinh tế tuần hoàn (Circular Economy - CE) là mô hình kinh tế bền vững, tập trung vào sự thiết kế, sản xuất và tiêu dùng nhằm tối đa hóa tuổi thọ vật chất, loại bỏ chất thải và tái tạo môi trường tự nhiên. Khác với kinh tế tuyến tính (khai thác – sản xuất – thải bỏ), mô hình này duy trì tài nguyên trong vòng tuần hoàn thông qua tái sử dụng, sửa chữa và tái chế (Wikipedia tiếng Việt).

1. Đặc điểm của kinh tế tuần hoàn:

- Nguyên lý cơ bản: Dựa trên tư duy tăng trưởng (Growth Mindset): "Mọi thứ đều là đầu vào đối với thứ khác".

- Mục tiêu: Kéo dài tuổi thọ sản phẩm, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, giảm sự phụ thuộc vào nguyên liệu thô.

2. Quy trình sản xuất trong kinh tế tuần hoàn:

a. 3 nguyên tắc cốt lõi trong quản lý chất thải, bảo vệ môi trường

Người ta gọi đây là Quy trình 3R:

- Reduce (Giảm thiểu): Hạn chế tối đa việc tiêu thụ các sản phẩm không cần thiết hoặc gây ô nhiễm môi trường.

- Reuse (Tái sử dụng): Sử dụng lại các sản phẩm/đồ vật nhiều lần cho mục đích cũ hoặc mục đích mới trước khi vứt bỏ.

- Recycle (Tái chế): Xử lý rác thành nguyên liệu mới để tạo ra những sản phẩm mới.

b. 5 nguyên tắc cốt lõi của lối sống xanh và bền vững (Zero Waste)

Người ta gọi đây là Quy trình 5R:

- Refuse (Từ chối): Nói "không" với những thứ không cần thiết, đặc biệt là đồ nhựa dùng một lần, túi nilon, quà tặng khuyến mãi kém chất lượng.

- Reduce (Giảm thiểu): Cắt giảm lượng tiêu dùng, mua sắm những đồ dùng cần thiết, giảm thiểu rác thải ngay từ khâu mua sắm.

- Recycle (Tái chế): Phân loại rác tại nguồn và chuyển rác đến các cơ sở tái chế để biến thành sản phẩm mới.

- Reuse (Tái sử dụng): Sử dụng lại các sản phẩm nhiều lần, sửa chữa đồ cũ, sử dụng đồ thay thế (ví dụ dùng túi vải, túi giấy thay túi nilon).

- Rot (Phân hủy): Xử lý rác thải hữu cơ (thức ăn thừa, vỏ hoa quả và rau củ) thành phân bón cho cây thông qua các phương pháp ủ như trùn quế, vi sinh.

c. Lộ trình chiến lược tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên kéo dài tuổi thọ sản phẩm và loại bỏ chất thải

Người ta gọi đây là Quy trình 0-9R:

- R0 - Refuse (Từ chối): Không sử dụng nguyên liệu thô và từ chối những sản phẩm không cần thiết.

- R1 - Rethink (Suy nghĩ lại): Thay đổi thiết kế hoặc cách sử dụng sản phẩm.

- R2 - Reduce (Giảm thiểu): Giảm lượng tiêu thụ nguyên liệu và năng lượng trong sản xuất và tiêu dùng.

- R3 - Reuse (Tái sử dụng): Sử dụng sản phẩm cũ cho người dùng mới.

- R4 - Repair (Sửa chữa): Sửa và bảo dưỡng sản phẩm bị hỏng để sử dụng lại.

- R5 - Refurbish (Tân trang): Làm mới sản phẩm cũ để đưa vào sử dụng như mới.

- R6 - Remanufacture (Tái sản xuất): Sử dụng các sản phẩm đã bị thải bỏ để sản xuất sản phẩm mới cùng chức năng.

- R7 - Repurpose (Tái mục đích): Sử dụng linh kiện, sản phẩm đã bị thải bỏ cho mục đích khác.

- R8 - Recycle (Tái chế): Dùng vật liệu cũ để tạo thành nguyên liệu mới (lần cuối cùng trước khi thải bỏ).

- R9 - Recover (Thu hồi): Thu hồi năng lượng từ chất thải không thể tái chế (thông qua quá trình chuyển hóa chất thải thành năng lượng).

Khung 0-9R giúp tối đa hóa giá trị vật liệu, giảm thiểu tác động môi trường, hướng tới tương lai bền vững.

II. Mô hình "Kinh tế tuần hoàn"

1. Mô hình “Kinh tế tuần hoàn”

Để hình dung một cách trực quan về hoạt động của kinh tế tuần hoàn, ta xây dựng mô hình tối giản nền kinh tế này, so sánh với mô hình kinh tế tuyến tính:

Hình 1: So sánh sự khác biệt giữa Kinh tế tuần hoàn với Kinh tế tuyến tính.

2. Kinh tế tuần hóa có quan hệ như thế nào với Kinh tế xanh

Theo Wikipedia (tiếng Việt), kinh tế xanh (Green Economy) là mô hình kinh tế hướng đến sự phát triển bền vững, giảm thiểu rủi ro môi trường và khan hiếm sinh thái. Nét đặc trưng nhất của kinh tế xanh là sử dụng hiệu quả tài nguyên, phát thải CO₂ thấp, nâng cao công bằng xã hội, coi trọng vốn tự nhiên và bảo tồn môi trường.

Kinh tế tuần hoàn, với định nghĩa ở mục I ở bài này, ta thấy nó không đồng nhất với kinh tế xanh. Hai mô hình kinh tế này bổ trợ lẫn nhau trong chiến lược tăng trưởng xanh, tạo ra một hệ thống bền vững nơi tài nguyên được tái sử dụng và chất thải được loại bỏ.

Sự bổ trở lẫn nhau thể hiện như sau:

- Kinh tế tuần hoàn giải quyết bài toán tài nguyên và chất thải, trong khi kinh tế xanh tập trung vào phát triển bền vững gắn liền với yếu tố sinh thái.

- Cả hai mô hình cùng hướng đến mục tiêu phát triển bền vững và ứng phó với biến đổi khí hậu.

- Với Việt Nam, kinh tế tuần hoàn là một trong những định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021-2030. Việt Nam coi trọng sự kết hợp 2 mô hình kinh tế này để đạt được sự phát triển bền vững trong tương lai.

III. Những sản phẩm của Kinh tế tuần hoàn có thương hiệu uy tín quốc gia

Những quốc gia tiên phong và thương hiệu điển hình kinh tế tuần hoàn của họ thường được thế giới nhắc đến là:

1. Thụy Điển:

Thụy Điển là quốc gia dẫn đầu thế giới về quản lý và tái chế rác thải. Từ năm 2011 đến nay, chưa đến 1% rác thải từ các hộ gia đình được chôn lấp, 99% số rác thải còn lại được xử lý như sau:

- Họ có hệ thống phân loại rác theo túi màu do Nhà nước quy định. Mặt khác, Chính phủ đánh thuế rất cao đối với các nhiên liệu hóa thạch. Điều này đã khiến dân Thụy Điển chuyển mạnh sang dùng năng lượng sinh học.

- 53% nhựa tiêu dùng được tái chế thành các sản phẩm khác.

- Với những rác thải khác, có tới 99% được tái chế thành điện năng.

- 50% chất thải ngành xây dựng được tái chế.

- Hầu như các ống hút nhựa được thay bằng ống hút giấy.

2. Hà Lan

 Hà Lan xây dựng lộ trình "Kinh tế tuần hoàn" 2025 với 5 lĩnh vực ưu tiên, tạo ra hơn 50.000 việc làm mới.

 5 lĩnh vực ưu tiên là:

- Nhiên liệu sinh khối[1] và thực phẩm: Giảm thiểu lãng phí thực phẩm và phát triển nguồn năng lượng tái tạo từ sinh khối.

- Nhựa: Tái chế sản phẩm nhựa, giảm thiểu ô nhiễm nhựa, thúc đẩy khối cung ứng sản phẩm tái chế từ nhựa bền vững.

- Các vật liệu kim loại và xử lý hóa chất độc hại: Tập trung vào việc tái chế hiệu quả các vật liệu kim loại thông qua quy định cụ thể về nội dung tái chế bắt buộc; thúc đẩy đổi mới công nghệ để tái chế kim loại có hiệu quả, giảm ô nhiễm, tận dụng tối đa giá trị kim loại đã qua sử dụng.

Về hóa chất độc hại, Hà Lan có chính sách "thang Lansink" từ năm 1970, qua đó thiết lập thứ tự ưu tiên trong quản lý chất thải, ưu tiên ngăn ngừa và hạn chế phát sinh chất thải, thu gom chất thải hóa chất độc hại và tái chế an toàn.

- Xây dựng: Hà Lan nổi tiếng tái chế nhiều vật liệu trong xây dựng như chuyển từ rác nhựa thành đường nhựa tái chế (Plastic Road), loại đường này bền hơn đường nhựa truyền thống gấp 3 lần, chịu nhiệt từ -40°C đến 80°C, sử dụng tối thiểu là 50 năm.

Họ còn gom rác thải nhựa từ các dòng sông, tạo thành cấu kiện nổi, xây dựng công viên trên mặt nước tại Rotterdam.

Hà Lan còn nổi tiếng tái chế bê tông và rác thải xây dựng, nghiền gạch, cấu kiện bê tông đã tháo dỡ để làm vật liệu xây dựng mới; tái chế bê tông hấp thụ CO₂ và làm hạt nhựa tái sinh PP/PET, từ loại nhựa này họ làm cửa sổ, xô đựng nước và một số vật liệu xây dựng khác.

- Tiêu dùng: Thu gom bao bì nhựa để tái chế thành các sản phẩm mới, làm ra các bao bì giấy tự hủy, giảm thiểu lượng nhựa mới. Họ cũng tái chế các rác thải thủy tinh... Hà Lan có chính sách tái chế rác thải đến mức cuối cùng thành tài nguyên mới thay vì chỉ tiêu hủy.

3. Pháp

Pháp xây dựng lộ trình Kinh tế Tuần hoàn (Circular Economy Roadmap) từ tháng 4/2018 với 5 mục tiêu:

- Giảm 1/2 rác thải chôn lấp.

- Tái chế 100% lượng rác thải nhựa.

- Những biện pháp thúc đẩy lộ trình kinh tế tuần hoàn tập trung nhiều nhất ở lĩnh vực sản xuất, tiêu dùng, quản lý chất thải, vận động cộng đồng tham gia.

Kinh tế Tuần hoàn của Pháp có nhiều điển hình trong phát triển. Xin dẫn ra vài ví dụ:

- Thung lũng Tái chế dệt may: Là một trung tâm dệt may ở phía Bắc nước Pháp. Họ thu hồi và tái chế một lượng rất lớn vải thải nhằm giảm thiểu rác thải dệt may và tạo ra những sản phẩm mới từ vải bị thải loại thành các mặt hàng vải vóc mới.

- Nhà máy của Renault: Nhà máy sản xuất thuộc ngành công nghiệp ô tô của Renault tại Choisy-le-Roi, phía nam Paris đã thực hiện tốt việc tái sản xuất các thiết bị tự động, áp dụng nguyên tắc tuần hoàn vật liệu, không có chất thải chôn lấp.

 Nước Pháp có những chính sách thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn nhằm:

- Thiết lập các tiêu chuẩn sản phẩm tái chế và bền vững.

- Khuyến khích các mô hình kinh doanh sáng tạo như cho thuê, chia sẻ, sửa chữa.

- Hỗ trợ các doanh nghiệp chuyển đổi sang mô hình sản xuất và tiêu dùng tuần hoàn.

4. Đức: Để phát triển kinh tế tuần hoàn, nước Đức đã xây dựng nền tảng pháp lý vững chắc và vai trò của các bên.

- Quản lý chất thải: Đức có Luật Quản lý chất thải. Luật này có 2 điểm nổi bật:

- Nguyên tắc cơ bản: "Ai gây ô nhiễm thì phải trả tiền".

- Luật kinh tế tuần hoàn quy định: Phân cấp chất thải 5 bậc, ưu tiên tái sử dụng và tái chế để hạn chế chôn lấp.

- Vai trò các bên:

- Chính phủ: Có kế hoạch quản lý chất thải phù hợp với đặc điểm riêng từng khu vực; có kế hoạch với tầm nhìn tối thiểu là 10 năm. Hết 10 năm phải có đánh giá.

- Doanh nghiệp: Tuân thủ yêu cầu cắt giảm tài nguyên tiêu thụ và chất thải phát sinh trong sản xuất; ưu tiên sử dụng nguyên liệu thứ cấp; chịu trách nhiệm tái chế chất thải để bảo vệ môi trường.

- Người dân: Tham gia phân loại chất thải sinh hoạt tại nguồn; Hạn chế dùng các loại sản phẩm dùng một lần; Sử dụng hiệu quả và tiết kiệm năng lượng; thực hiện tiêu dùng xanh.

5. Singapore: Quốc gia này có các mô hình kinh tế tuần hoàn với mục đích biến rác thải thành tài nguyên và xây dựng xã hội bền vững.

- Mô hình quản lý rác thải thông minh: Sử dụng công nghệ cảm biến, trí tuệ nhân tạo để tối ưu quy trình thu gom, tái chế chất thải. Nhờ việc quản lý rác thải thông minh, Singapore đã đạt yêu cầu sau:

- 58% rác thải được tái chế.

- 41% rác thải được đốt để phát điện.

- 2% rác thải được chôn lấp tại bãi Semakau.

- Mô hình 3Rs (Giảm thiểu, Tái sử dụng, Tái chế)

Mô hình này hướng người dân chuyển đổi hành vi tiêu dùng, giảm sức ép cho việc xử lý rác.

- Mô hình BCRS: Thu hồi vỏ chai và lon đồ uống. Singapore thực hiện chế độ trả tiền cho mỗi lon/chai được hoàn lại khi đã qua sử dụng. Họ đã thu hồi được 80% lon/chai đã sử dụng, tạo chu trình sản xuất khép kín đối với bao bì đồ uống.

IV. Kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam

1. Việt Nam hiện đang tích cực đẩy mạnh sự phát triển kinh tế tuần hoàn, hướng tới sự phát triển bền vững theo nguyên lý "đầu ra của sản phẩm này là đầu vào của sản phẩm khác".

Sự quan tâm tới Kinh tế tuần hoàn có mục đích sau:

- Bảo vệ môi trường và giảm ô nhiễm.

- Ứng phó với biến đổi khí hậu.

- Tối ưu hóa tài nguyên.

2. Lợi ích đa chiều cần đạt được là:

Về môi trường: Giảm 39% lượng khí thải CO₂ thông qua giảm khai thác tài nguyên, hạn chế phát sinh khí thải; Bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và giảm ô nhiễm môi trường toàn cầu.

Về Kinh tế: Tạo thị trường mới, tăng trưởng 15 - 30% trong ngành thời trang tái chế và 15 - 25% trong hàng tiêu dùng nhanh; Giúp các doanh nghiệp cắt giảm chi phí, giảm tiêu thụ năng lượng và tạo động lực đổi mới công nghệ.

Về xã hội: Tạo việc làm mới trong lĩnh vực xử lý chất thải và tái chế; Thúc đẩy tăng trưởng xanh gắn với việc cơ cấu lại nền kinh tế.

3. Một số mô hình về Kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam:

- Mô hình Vườn - Ao - Chuồng (VAC) và mô hình Rừng - Ao - Chuồng (RAC): Tạo vòng khép kín phân bón hữu cơ từ phân động vật dùng tưới cây trong vườn, nước ao dùng để tưới tiêu, bã thực phẩm thừa nuôi cá, tảo ao làm thức ăn gia súc.

-Mô hình Nestlé Việt Nam: Tái sử dụng 100% bã cà phê làm nguyên liệu sinh khối để sản xuất điện, thay thế khí đốt; Xử lý nước thải sản xuất để tái sử dụng cho hoạt động nội bộ, giảm gần 2.400 tấn bao bì nhựa nguyên sinh trong các năm 2021 - 2022. 94% bao bì sản phẩm có thể tái sử dụng.

- Mô hình C.P. Việt Nam: Giảm phát thải carbon bằng năng lượng mặt trời, tái sử dụng nước trong sản xuất, giảm ô nhiễm nhựa, tối đa hóa việc tái sử dụng phụ phẩm sản xuất nông nghiệp.

- Mô hình Liên minh tái chế bao bì Việt Nam: Liên minh này gồm những tập đoàn như TH Group, Coca-Cola, Unilever..., cam kết tái chế 100% bao bì sản phẩm vào năm 2030, giảm thiểu lượng rác thải nhựa ra môi trường.

V. Nguồn nhân lực chuyên sâu cần cho Kinh tế tuần hoàn

Hiện nay, có những loại hình nhân lực có kỹ năng và kiến thức chuyên môn sâu thuộc các nhóm nghề sau cần cho sự phát triển Kinh tế tuần hoàn là:

Chuyên gia quản lý và chiến lược Kinh tế tuần hoàn:

Những chuyên gia này có nhiệm vụ xây dựng lộ trình chuyển đổi kinh tế tuần hoàn cho doanh nghiệp, xây dựng chính sách và cơ chế hỗ trợ cho Chính phủ, quản lý hoạt động tuần hoàn tại các khu công nghiệp và khu kinh tế.

- Kỹ sư và kỹ thuật viên chuyên môn Kinh tế tuần hoàn:

Những cán bộ kỹ thuật này có nhiệm vụ triển khai các giải pháp thực tế để tối ưu hóa sử dụng tài nguyên, tái chế chất thải, áp dụng công nghệ sản xuất xanh tại doanh nghiệp.

- Chuyên gia tài chính xanh và đầu tư Kinh tế tuần hoàn:

Nhiệm vụ của những chuyên gia này là tìm kiếm nguồn vốn tài chính xanh, xây dựng mô hình kinh doanh kinh tế tuần hoàn có khả năng sinh lời, đánh giá hiệu quả đầu tư vào các dự án kinh tế tuần hoàn.

- Nhân viên giáo dục và truyền thông Kinh tế tuần hoàn:

Những người này có nhiệm vụ nâng cao nhận thức về kinh tế tuần hoàn cho người dân, cho học sinh cũng như các doanh nghiệp; Xây dựng nội dung truyền thông, chương trình đào tạo về sản xuất và tiêu dùng bền vững.

- Chuyên gia quản lý chuỗi cung ứng tuần hoàn:

Nhiệm vụ chính của họ là xây dựng chuỗi cung ứng xanh, tối ưu hóa luồng vật liệu và thông tin theo mô hình kinh tế tuần hoàn, hợp tác với nhà cung cấp để giảm phát thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả.

- Nhân viên thực thi và giám sát Kinh tế tuần hoàn:

 Nhiệm vụ của họ là kiểm tra, giám sát việc tuân thủ quy định của Kinh tế tuần hoàn tại doanh nghiệp, xử lý vi phạm pháp luật về môi trường và Kinh tế tuần hoàn.

 

---

[1] Sinh khối (Biomass): Các vật liệu hữu cơ nguồn gốc thực vật và động vật hoặc chất thải hữu cơ được coi là nguồn năng lượng tái tạo, có thể chuyển thành điện, nhiệt hoặc nhiên liệu sinh học. Các vật liệu đó gồm: gỗ, rơm, trấu, bã mía, chất thải hữu cơ...