Ký ức và lòng tri ân nghề giáo

Viết tặng những đồng nghiệp đã từng công tác trong ngành Giáo dục nhân kỷ niệm 44 năm ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982-20/11/2026).

Tháng Mười Một lại về. Mấy ngày qua, Đà Nẵng chìm trong những cơn mưa dầm dề, bầu trời lúc nào cũng âm u, phố phường ướt át. Vậy mà hôm nay, mưa đã tạnh, trời ráo hẳn, những tia nắng lại nhẹ nhàng trở về trên những hàng cây, góc phố. Sau những ngày mưa dài, đất trời như vừa được hong khô, lòng người cũng thấy nhẹ nhõm hơn. Trong khoảnh khắc ấy, tôi chợt thấy lòng mình xao động. Ngoài kia, tiếng trống trường vẫn ngân lên trong trẻo, bước chân học trò ríu rít trên sân trường, những tà áo trắng thấp thoáng qua cổng lớp. Một mùa khai trường đã đi qua, mùa tri ân lại đến. Và đâu đó trong miền ký ức, tôi gặp lại chính mình của những năm tháng tuổi trẻ, khi còn đứng trên bục giảng, tay cầm viên phấn trắng, lòng đầy ắp những ước mơ.

Với những người từng gắn bó với nghề giáo, mùa thu có lẽ không đơn thuần là một mùa trong năm. Mùa thu là ngày tựu trường, là tiếng trống khai giảng, là ánh mắt trong veo của học trò, là những trang giáo án còn thơm mùi giấy mới. Mùa thu cũng là một phần tuổi trẻ, một phần đời đã gửi lại dưới mái trường thân yêu.

Tôi bắt đầu đứng lớp từ năm 1977, khi vừa tròn mười tám tuổi. Ngày ấy, hành trang của một thầy giáo trẻ chẳng có gì nhiều ngoài vài bộ quần áo, những trang giáo án viết tay và một tình yêu nghề còn nguyên vẹn. Trường lớp còn nghèo, bàn ghế đơn sơ, mái lớp có khi chưa đủ che nắng, che mưa. Đời sống thầy cô cũng nhiều thiếu thốn. Đồng lương ít ỏi, chuyện cơm áo luôn thường trực. Có những ngày khoai sắn độn cơm, có những buổi đến trường với chiếc bụng chưa thật no. Vậy mà lạ thay, những khó khăn ấy không làm vơi đi niềm vui đến lớp. Chỉ cần nhìn thấy học trò, nghe tiếng các em gọi thầy, mọi nhọc nhằn dường như cũng nhẹ đi đôi chút.

Bây giờ nghĩ lại, tôi thương những người thầy, người cô của một thời chân ướt chân ráo vào nghề. Có người vừa dạy học vừa lo toan cuộc sống gia đình, có người xa quê, xa nhà, bám trường, bám lớp nơi miền núi, vùng sâu. Có những mùa mưa, đường đến trường lầy lội; những mùa hè nắng cháy; những đêm ngồi bên ngọn đèn dầu soạn bài cho buổi học hôm sau. Tuổi trẻ của họ đã đi qua trong những tháng ngày như thế. Họ ít nói về nhọc nhằn của mình, càng ít khi kể công. Bởi trong suy nghĩ giản dị của người thầy ngày ấy, được đứng lớp, được dạy chữ, được nhìn thấy học trò trưởng thành đã là niềm vui và cũng là trách nhiệm.

Thời gian cứ thế trôi. Những mùa phượng nở rồi tàn, tiếng ve ngân lên rồi lặng xuống. Học trò lớp trước ra trường, lớp sau lại tiếp bước. Có em trở thành bác sĩ, kỹ sư; có em làm công nhân, nông dân; có em tiếp tục gắn bó với nghề giáo. Mỗi người một ngả đường, nhưng trong ký ức người thầy, hình như tất cả vẫn còn nguyên dáng vẻ của những cô cậu học trò nghịch ngợm năm nào.

Đôi khi, giữa phố đông, bất chợt gặp lại một người học trò cũ, chỉ một tiếng gọi thân thương: “Thầy Long!” cũng đủ làm sống dậy bao nhiêu kỷ niệm. Tiếng gọi ấy không chỉ nhắc tôi nhớ về một thời đứng lớp, mà còn cho tôi hiểu rằng tình thầy trò vẫn có thể nguyên vẹn qua bao năm tháng, dù mỗi người đã đi qua những nẻo đường rất khác nhau.

Nghề giáo có những niềm vui thật lạ. Không phải lúc nào cũng được đo đếm bằng thành tích hay những lời khen. Đôi khi, niềm vui chỉ là một học trò nghèo vẫn bền bỉ đến lớp, một em học sinh nhút nhát bỗng tự tin phát biểu, hay một lá thư thăm hỏi sau nhiều năm xa cách. Những điều tưởng chừng rất nhỏ ấy lại theo người thầy suốt cả cuộc đời.

Ngày 8 tháng 11 vừa rồi, tôi được mời tham gia Ban Giám khảo Liên hoan Giáo viên giỏi năm 2026. Một lời mời thật đặc biệt, bởi đó là dịp để tôi trở lại với không khí nghề giáo trong một vai trò khác. Không còn đứng trước lớp giảng bài như thuở nào, lần này tôi được ngồi lắng nghe, theo dõi và đánh giá những tiết dạy của các thầy cô giáo trẻ.

Tôi háo hức gặp những gương mặt mới, những người thầy, người cô năng động, tự tin, làm chủ công nghệ và sáng tạo trong phương pháp giảng dạy. Qua phần trình bày, chia sẻ của các thí sinh, tôi có dịp hiểu thêm về sự chuyển động của giáo dục, về cách thế hệ trẻ đang tiếp nối và làm mới nghề giáo. Nghe các em nói, tôi vừa vui, vừa có chút bồi hồi. Giữa những gương mặt trẻ ấy, tôi như nhìn thấy hình ảnh của chính mình năm mười tám tuổi, trong ngày đầu tiên bước vào lớp học. Viên phấn trắng năm nào giờ đã lùi lại phía sau, nhưng niềm vui được gặp gỡ, được chia sẻ và được sống trong không khí nghề giáo thì vẫn còn nguyên vẹn.

Nhưng có lẽ, trong hành trình dài ấy, không phải lúc nào chúng ta cũng trọn vẹn với những điều mình yêu thương. Vì cuộc sống mưu sinh, vì công việc bộn bề, vì những lo toan và cả những biến động của cuộc đời, đôi khi ta đã đi qua một mùa thu mà không kịp nhận ra vẻ đẹp của nó. Có những ngày khai trường bận rộn, ta chỉ nghĩ đến giáo án, thời khóa biểu, những cuộc họp và công việc phải hoàn thành. Ta quên ngắm ánh mắt háo hức của trẻ thơ, quên lắng nghe tiếng cười trong trẻo dưới sân trường, quên rằng chính những điều bình dị ấy đã làm nên ý nghĩa của nghề mình đang theo đuổi.

Để rồi một ngày, khi đã rời xa bục giảng, tóc điểm bạc, ta mới chợt nhận ra những điều tưởng như bình thường ngày nào lại trở thành nỗi nhớ khôn nguôi.

Tuổi nghỉ hưu đến, người thầy không còn tất bật với những giờ lên lớp, không còn lo bài giảng ngày mai, không còn nghe tiếng trống trường thúc giục mỗi sớm. Cuộc sống dường như chậm lại. Nhưng trong những đêm khó ngủ, ký ức vẫn có cách riêng để trở về. Một trang giáo án cũ, một tấm ảnh tập thể, một quyển sổ ghi tên học trò, hay chỉ một tiếng trống trường vọng lại từ đâu đó cũng đủ khiến lòng người xao động. Có khi trong giấc ngủ chập chờn, ta vẫn thấy mình đứng trên bục giảng, trước mặt là những gương mặt học trò thân quen. Tỉnh giấc rồi mới biết, tất cả đã lùi xa vào miền ký ức.

Tháng Mười Một năm nay, tôi lại có một cuộc hẹn với những đồng nghiệp cũ. Sáng ngày 15 tháng 11, tại Nhà hàng Quê Hương trên đường Huỳnh Thúc Kháng, Tam Kỳ, những cựu cán bộ Phòng Giáo dục Tam Kỳ sẽ gặp lại nhau. Một cuộc gặp tưởng như bình thường, nhưng với những người đã cùng nhau đi qua bao năm tháng của ngành, chắc hẳn sẽ có nhiều điều để kể, để nhớ, để hỏi thăm nhau sau những chặng đường dài.

Chúng tôi sẽ nhắc chuyện trường xưa, lớp cũ, chuyện những ngày công tác còn nhiều gian khó, chuyện những người từng sát cánh bên nhau trong công việc. Có thể mái tóc ai cũng đã bạc thêm, dáng đi không còn nhanh nhẹn, nhưng tình đồng nghiệp chắc vẫn còn nguyên vẹn như thuở nào.

Cuộc gặp lần này cũng có một khoảng lặng riêng. Trong tháng Mười vừa qua, chúng tôi đau buồn tiễn biệt Thầy Lê Tấn Ngọc, nguyên Phó Trưởng phòng; anh Dương Min, cựu cán bộ bổ túc văn hóa và anh Lê Văn Tuyên, cựu cán bộ tổ chức Phòng Giáo dục Tam Kỳ. Thầy Ngọc và các anh đã dành nhiều năm tháng gắn bó, cống hiến cho ngành Giáo dục quê nhà. Sự ra đi của thầy và các anh cũng gợi nhớ đến biết bao đồng nghiệp đã khuất, những người từng âm thầm góp sức cho sự nghiệp trồng người. Xin được gửi đến gia đình, người thân của các đồng nghiệp đã đi xa lời thăm hỏi, sẻ chia và tri ân chân thành. Dẫu không còn hiện diện, nhưng những năm tháng cống hiến, tình đồng nghiệp và kỷ niệm về họ vẫn còn ở lại trong lòng chúng tôi.

Tôi nghĩ, người thầy dù đã rời bục giảng nhưng chưa bao giờ thật sự rời xa nghề giáo. Bởi nghề giáo không chỉ nằm trong những năm tháng công tác, trong chức danh hay nhiệm vụ được giao. Nghề giáo còn thể hiện ở cách ta đối xử với cuộc đời, ở sự quan tâm đến thế hệ trẻ, ở niềm vui khi thấy một người biết vượt khó vươn lên bằng con đường học tập. Có người tiếp tục tham gia công tác khuyến học, khuyến tài; có người lặng lẽ giúp đỡ học trò nghèo; có người trở về thăm trường cũ, gặp lại đồng nghiệp xưa. Mỗi người một cách, nhưng dường như trong sâu thẳm vẫn còn nguyên tình yêu dành cho mái trường và những thế hệ học trò.

Tháng Mười Một năm nay, khi những bó hoa tươi thắm lại được trao đi, khi những lời chúc mừng vang lên trong các buổi gặp mặt, tôi muốn dành một khoảng lặng để nghĩ về những người đã từng làm nghề giáo. Có người vẫn đang miệt mài trên bục giảng, có người đã nghỉ hưu, có người đã đi xa mãi mãi. Nhưng dù ở đâu, trong hoàn cảnh nào, họ đều đã góp một phần đời mình cho sự nghiệp trồng người.

Tôi cũng muốn gửi một lời xin lỗi đến mùa thu, đến những mùa khai trường đã đi qua, đến những người đồng nghiệp và những học trò từng gặp trong cuộc đời. Xin lỗi vì đôi khi đã quá bận rộn mà chưa kịp lắng nghe, chưa kịp sẻ chia; vì có những mùa thu đã đi qua trong vội vã, có những ánh mắt học trò chưa được quan tâm đúng mức, có những tình cảm đồng nghiệp chưa kịp nói thành lời. Và có lẽ, mỗi người trong chúng ta đều ít nhiều mang một món nợ ân tình với nghề, với trường, với lớp và với những tháng năm tuổi trẻ của chính mình.

Nhưng tạ lỗi không phải để buồn tiếc những điều đã qua. Tạ lỗi là để biết trân trọng hơn những gì mình từng có, để nhận ra rằng một đời người, dù đi qua bao nhiêu chặng đường, vẫn có một miền ký ức không gì thay thế được. Đó là miền ký ức của phấn trắng, bảng đen, của tiếng trống trường và những mùa thu đầy nắng.

Tháng Mười Một lại về. Tóc đã bạc hơn, bước chân có thể chậm hơn, nhưng mỗi khi nghe tiếng trống trường, trong lòng người thầy năm cũ vẫn rộn lên một niềm vui khó tả. Có lẽ, đó là điều đẹp đẽ nhất mà nghề giáo đã để lại trong mỗi chúng ta.

Nếu được trở lại một buổi sáng mùa thu năm ấy, tôi vẫn muốn được đứng trước lớp học, nhìn những gương mặt học trò thân thương, cầm viên phấn trắng và bắt đầu bài giảng của mình. Để một lần nữa được sống trong mùa thu của tuổi trẻ. Và để nói lời tạ lỗi, cũng là lời cảm ơn, với mùa thu đã đi cùng chúng ta suốt một đời người.