Khuyến học Đà Nẵng trong không gian mới: Từ phát huy truyền thống hiếu học, khuyến học đến xây dựng thành phố học tập

Từ 3 triệu đồng khởi đầu đến không gian phát triển mới

Hội Khuyến học Việt Nam được thành lập ngày 02/10/1996. Trước đó, ngày 26/10/1991, Hội Khuyến học tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng đã ra đời, sớm hơn 5 năm. Những ngày đầu thành lập, Quỹ Khuyến học của Hội chỉ có vỏn vẹn 3 triệu đồng được hình thành từ sự đóng góp của đồng chí Võ Chí Công, nguyên Chủ tịch Hội đồng Nhà nước; đồng chí Nguyễn Thị Bình, nguyên Phó Chủ tịch nước cùng một số cá nhân tâm huyết với sự nghiệp khuyến học, trao tặng.

Số tiền tuy không lớn, nhưng chứa đựng niềm tin, sự động viên và một thông điệp sâu sắc: muốn quê hương phát triển bền vững thì phải chăm lo cho việc học, phải tạo cơ hội để mọi người được học tập và vươn lên.

Từ ngày 01/7/2025, tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng cũ được sáp nhập, hình thành thành phố Đà Nẵng mới với không gian phát triển rộng lớn hơn, gồm 94 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó có 23 phường, 70 xã và đặc khu Hoàng Sa. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính, mà còn mở ra một không gian phát triển mới đối với công tác khuyến học, khuyến tài và xây dựng xã hội học tập.

Không gian rộng hơn đồng nghĩa với quy mô lớn hơn, nhưng cũng đặt ra những yêu cầu mới. Đó là sự đa dạng về điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội; sự khác biệt giữa các phường đô thị, các xã đồng bằng với những xã miền núi cao, biên giới như Nam Giang, Đông Giang, Tây Giang, Trà My…

Trong không gian ấy, công tác khuyến học không thể chỉ dừng lại ở việc mở rộng tổ chức, tăng số lượng hội viên hay phát triển các mô hình học tập. Điều quan trọng hơn là phải nâng cao chất lượng thực chất, đưa các mô hình Gia đình học tập, Dòng họ học tập, Cộng đồng học tập, Đơn vị học tập và Công dân học tập thật sự đi vào đời sống.

Phát huy truyền thống hiếu học, lan tỏa những mô hình sáng tạo

Truyền thống hiếu học sâu đậm của quê hương xứ Quảng chính là nguồn lực tinh thần quý giá để khơi dậy mạnh mẽ phong trào. Từ những làng quê đồng bằng đến các phường đô thị, từ vùng ven biển, hải đảo đến các bản làng miền núi, tinh thần hiếu học vẫn được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Không gian phát triển mới cần trở thành chiếc cầu nối, kết nối những giá trị học tập truyền thống với yêu cầu phát triển hiện đại, tạo nên một dòng chảy tri thức liên tục và bền vững trong toàn thành phố.

Điều đáng mừng là từ cơ sở đã xuất hiện nhiều mô hình tự học, khuyến học, khuyến tài phong phú và sáng tạo. Cộng đồng luôn nhắc đến ông Văn Phú Chính với công trình đo mưa cứu người mang giá trị nhân văn sâu sắc. Tại phường Liên Chiểu, gia đình ông Nguyễn Văn Quân là một tấm gương hiếu học tiêu biểu khi cả 5 thành viên đều có bằng đại học; bản thân ông Quân tiếp tục tốt nghiệp Đại học Luật (văn bằng 2) khi đã bước sang tuổi 50 và từng được Bộ Tư pháp khen thưởng.

Trong các dòng họ, tinh thần học tập cũng được thể hiện bằng nhiều cách làm thiết thực. Gia đình ông Nguyễn Văn Thừa ở phường Điện Bàn đã tự lực cùng địa phương xây dựng Nhà truyền thống Khuyến học đầu tiên của cả nước. Tại làng La Qua, tộc Nguyễn sáng tạo xây dựng mô hình Vườn cây Tiến sĩ. Dòng họ Nguyễn Quảng Nam – Đà Nẵng chủ động lập bia Tiến sĩ tại nhà thờ tộc để nhắc nhở, răn dạy và giáo dục con cháu đời sau về truyền thống học hành, khoa bảng của tổ tiên.

Những mô hình ấy cho thấy khuyến học không chỉ được tạo dựng từ các chương trình, kế hoạch, mà còn bắt nguồn từ tình yêu quê hương, ý thức trách nhiệm với gia đình, dòng họ và cộng đồng.

Mỗi vùng miền một cách làm, cùng hướng đến cơ hội học tập

Mỗi địa bàn có đặc điểm riêng nên phương thức hoạt động khuyến học cũng cần linh hoạt, phù hợp. Ở khu vực đô thị, công tác khuyến học hướng vào xây dựng Công dân học tập, trang bị kỹ năng chuyển đổi số, phát triển không gian đọc cộng đồng, nâng cao năng lực nghề nghiệp và khả năng thích ứng của người lao động.

Tại các xã miền núi, biên giới và hải đảo, ưu tiên hàng đầu vẫn là giữ các em học sinh bám trường, hỗ trợ học bổng, sách vở, phương tiện đến trường và truyền thụ những tri thức sản xuất thiết thực.

Khuyến học không thể triển khai theo cách rập khuôn. Một mô hình tốt ở đô thị chưa chắc phù hợp với miền núi; một cách làm hiệu quả ở đồng bằng cũng cần được điều chỉnh khi áp dụng tại vùng cao, vùng biên giới hay hải đảo.

Điều cốt lõi là mọi hoạt động phải bắt đầu từ nhu cầu thực tế của người dân, hướng đến việc giúp mỗi người học tập tốt hơn, tự tin hơn và có thêm cơ hội vươn lên trong cuộc sống.

Chung tay xây dựng nguồn lực khuyến học

Trong không gian phát triển mới, công tác khuyến học Đà Nẵng tiếp tục nhận được sự đồng hành của các tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân trong và ngoài nước.

Công ty Cổ phần Dược phẩm Imexpharm đã gắn bó suốt 27 năm với Giải thưởng Khuyến tài Huỳnh Thúc Kháng của thành phố. Giải thưởng Trình Thị Phương ở xã đảo Tam Hải cũng có 13 năm được đồng hành, hỗ trợ.

Phong trào còn ghi nhận sự chung tay bền bỉ của bác sĩ Alan L. Brooks, cựu binh Allen Nelson, các doanh nghiệp Hàn Quốc tại Tam Thăng, Tổ chức Làng Hoa Sen quốc tế tại phường Quảng Phú, Ngân hàng Cathay United Bank, Tổ chức Pacific Links Foundation (Hoa Kỳ) với chương trình SEEDS, Trường Đại học Nam Cần Thơ, Quỹ hỗ trợ cộng đồng Đinh Thiện Lý và nhiều tổ chức, cá nhân khác.

Bên cạnh nguồn lực xã hội, các dòng họ như họ Nguyễn, Dương, Phan, Trần, Vũ – Võ và nhiều tộc họ khác vẫn duy trì hiệu quả quỹ khuyến học tộc họ để tuyên dương, động viên con cháu.

Sự đóng góp cả tỷ đồng cho Quỹ Ươm mầm đất Quảng, cho công tác khuyến học ở Điện Bàn, Quế Sơn và các xã miền núi của ông Trần Công Cảnh, một người con Điện Bàn xa quê đang sinh sống tại Đồng Nai, là minh chứng rõ nét cho tấm lòng luôn hướng về quê hương.

Nguồn lực khuyến học không chỉ là tiền bạc. Đó còn là tri thức, kinh nghiệm, thời gian, công sức, những giờ dạy miễn phí của thầy cô, của đội ngũ những người làm khuyến học; những cơ hội thực tập, hỗ trợ việc làm của cộng đồng doanh nghiệp và sự giới thiệu, nâng đỡ của cộng đồng. Mỗi người, tùy điều kiện của mình, đều có thể góp một phần vào sự nghiệp khuyến học, khuyến tài.

Đặc biệt, một nét đẹp đang được phát huy trong phong trào khuyến học Đà Nẵng là sự chia sẻ nội bộ. Chẳng hạn, Hội Khuyến học xã Nam Phước đã chủ động hỗ trợ nguồn lực cho xã Bến Giằng, một xã biên giới, để trao quà cho học sinh nghèo, học sinh có hoàn cảnh khó khăn và những người mắc bệnh hiểm nghèo.

Những mối liên kết giữa các phường đô thị có điều kiện với các xã miền núi khó khăn đang tạo nên một mạng lưới đùm bọc, giúp san sẻ nguồn lực để cùng nhau phát triển.

Cần thêm cơ chế, chính sách để khuyến học cơ sở phát triển bền vững

Tuy nhiên, nhìn thẳng vào thực tế, công tác khuyến học trong không gian mới vẫn còn không ít khó khăn. Địa bàn rộng, nhất là ở các xã miền núi, biên giới và hải đảo, đòi hỏi nguồn lực hỗ trợ học tập phải ổn định, lâu dài. Trong khi đó, điều kiện tại chỗ của một số địa phương còn hạn chế.

Chế độ và điều kiện hoạt động đối với đội ngũ cán bộ khuyến học cấp xã, khu dân cư, cơ quan, đơn vị và trường học cũng là vấn đề cần được quan tâm. Không phải tất cả cán bộ khuyến học đều là người nghỉ hưu. Phần lớn cán bộ ở khu dân cư, cơ quan, đơn vị, trường học hoạt động trên tinh thần tự nguyện, chưa có chế độ động viên, hỗ trợ phù hợp.

Đây lại là lực lượng gần dân nhất, hiểu hoàn cảnh từng gia đình, biết học sinh nào có nguy cơ bỏ học, dòng họ nào có truyền thống hiếu học và tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân nào có thể đồng hành.

Quá trình sắp xếp tổ chức, kiện toàn đơn vị hành chính cấp xã và điều chỉnh mạng lưới trường học cũng ít nhiều ảnh hưởng đến hoạt động của Hội, các chi hội và ban khuyến học ở cơ sở. Việc ổn định tổ chức, phân công cán bộ, duy trì sự liên tục của phong trào cần có thời gian, sự quan tâm và hướng dẫn kịp thời.

Một số văn bản, tiêu chí và hướng dẫn về xây dựng, đánh giá Công dân học tập, Đơn vị học tập được ban hành trong điều kiện trước đây nay cũng cần tiếp tục nghiên cứu, điều chỉnh cho phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và không gian phát triển mới.

Hội Khuyến học thành phố kiến nghị các cấp có thẩm quyền tiếp tục quan tâm tháo gỡ những khó khăn về tổ chức, cơ chế, chính sách và hướng dẫn nghiệp vụ, tạo điều kiện để cán bộ khuyến học cơ sở yên tâm hoạt động.

Trong thời gian chờ những hướng dẫn phù hợp, Hội Khuyến học thành phố tiếp tục phát huy tính chủ động, tăng cường phối hợp, từng bước hoàn thiện cách làm, nhất là trong chuyển đổi số, quản lý quỹ, kết nối thông tin và bảo đảm hỗ trợ đúng đối tượng.

Chuyển đổi số phải đi vào thực chất, giúp công tác khuyến học minh bạch hơn, nhanh hơn và gần người dân hơn.

Lấy chất lượng thực chất làm thước đo

Nhiệm kỳ 2026–2031 đặt ra những yêu cầu và mục tiêu mới đối với công tác khuyến học thành phố Đà Nẵng. Hội phấn đấu có 100% xã, phường thành lập tổ chức Hội; tiếp tục củng cố, nâng cao chất lượng hoạt động của các mô hình Gia đình học tập, Dòng họ học tập, Cộng đồng học tập, Đơn vị học tập và Công dân học tập.

Thành phố phấn đấu đạt các chỉ tiêu xây dựng xã hội học tập cao hơn, nhất là các mô hình học tập phải đạt được mức bình quân chung của cả nước từ 5% đến 8%, nhưng chất lượng thực chất vẫn phải được đặt lên hàng đầu.

Điều quan trọng không chỉ là có bao nhiêu gia đình được công nhận, bao nhiêu dòng họ đạt danh hiệu hay bao nhiêu đơn vị được đánh giá, mà là sau khi được công nhận, việc học trong mỗi gia đình, dòng họ, cộng đồng và cơ quan, đơn vị có thật sự chuyển biến hay không.

Một gia đình học tập phải là gia đình quan tâm đến việc học của con cháu, đồng thời khuyến khích người lớn tiếp tục học tập. Một cộng đồng học tập phải tạo ra không gian, điều kiện và hoạt động để người dân học tập suốt đời. Một đơn vị học tập phải giúp cán bộ, công chức, viên chức và người lao động thường xuyên cập nhật kiến thức, nâng cao năng lực thích ứng với yêu cầu mới.

Về công tác khuyến tài, thành phố tiếp tục nâng tầm Giải thưởng Khuyến tài Huỳnh Thúc Kháng, đồng thời kế thừa và phát huy các giải thưởng truyền thống của các địa phương như Phan Châu Trinh, Võ Chí Công, Phạm Phú Thứ, Lê Thiện Trị, Vũ Đức Sao Biển, Ươm mầm Tây Giang... Những giải thưởng ấy không chỉ có ý nghĩa trao thưởng, mà còn góp phần tôn vinh truyền thống hiếu học, khơi dậy khát vọng vươn lên, tạo động lực để các em tiếp tục học tập, nghiên cứu và cống hiến cho quê hương.

Huy động nguồn lực, thu hẹp khoảng cách cơ hội học tập

Nối tiếp kết quả của nhiệm kỳ 2022–2026, toàn địa bàn trước sáp nhập đã huy động được hơn 513,6 tỷ đồng, trao hơn 1 triệu lượt học bổng, phần thưởng cho học sinh, sinh viên và người học có hoàn cảnh khó khăn. Nhiệm kỳ mới đặt mục tiêu vận động Quỹ Khuyến học đạt bình quân 45.000 đồng trên một người dân mỗi năm.

Nguồn lực ấy cần được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm tiền bạc, sách vở, phương tiện học tập, những giờ giảng phụ đạo miễn phí của thầy cô, sự đóng góp tri thức của chuyên gia, những cơ hội thực tập, việc làm và sự đồng hành của cộng đồng. Nhiều dòng nhỏ cùng chảy về một hướng sẽ tạo nên nguồn lực lớn, góp phần thu hẹp khoảng cách cơ hội học tập giữa các vùng miền.

Từ nguồn quỹ vỏn vẹn 3 triệu đồng do Bác Võ Chí Công trao tặng khi thành lập Hội Khuyến học tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng năm 1991, đến quy mô hàng trăm tỷ đồng hôm nay là một hành trình dài của niềm tin, trách nhiệm và nghĩa tình.

Chặng đường ấy cho thấy khi cấp ủy và chính quyền địa phương quan tâm, khi nhà trường, Mặt trận, các đoàn thể, doanh nghiệp, tổ chức xã hội, dòng họ và người dân cùng chung tay, công tác khuyến học sẽ có thêm sức mạnh để phát triển.

Để không có người học nào bị bỏ lại phía sau

Trong hành trình ấy, Hội Khuyến học thành phố bày tỏ lòng tri ân sâu sắc đến đội ngũ giáo viên đang ngày đêm bám trường, gieo chữ ở vùng cao, cùng sự tận tụy âm thầm của các cán bộ khuyến học thôn, tổ dân phố, khu dân cư, những người lặng lẽ “gõ cửa từng nhà” để nâng bước học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn vượt khó, tiếp tục đến trường.

Tôi nghĩ rằng, trong công tác khuyến học, điều đáng quý nhất vẫn là con người. Khi cán bộ có tâm huyết, có điều kiện hoạt động và được quan tâm, động viên đúng mức thì phong trào sẽ có sức sống. Những cán bộ khuyến học cơ sở đang âm thầm làm công việc này rất cần được trân trọng, chia sẻ và tiếp sức.

Sau sắp xếp, chúng ta có một Đà Nẵng rộng hơn. Tôi mong rằng cùng với không gian phát triển rộng hơn, chúng ta sẽ có một mạng lưới khuyến học gần dân hơn, một cộng đồng chia sẻ hơn và những cơ hội học tập rộng mở hơn.

Khuyến học phải góp phần thu hẹp khoảng cách giữa các vùng miền, nâng đỡ những người còn khó khăn, để không có người học nào vì hoàn cảnh mà phải đứng ngoài cơ hội học tập.

Đó cũng là con đường để Đà Nẵng từng bước trở thành một Thành phố học tập đúng nghĩa, nơi truyền thống hiếu học được hồi sinh mạnh mẽ, được tiếp nối bằng tinh thần tự học, học tập suốt đời và khát vọng vươn lên trong một đô thị hiện đại, nhân văn và phát triển bền vững.